भारत स्वातंत्र्य झाल्यानंतर मराठी साहित्याने आपली कुस बदलली आणि त्यानंतर दलित साहित्य आपल्या समोर आले. १९५०-६० च्या दशकात लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे, कथा कांदबरीकार शंकरराव खरात, कवी कथाकार बाबुराव बागुल या सर्वांच्या लेखनामधून जगण्यातील जाणिवांच्या अनुभव येत गेले आणि हे लेखन समृद्ध होत गेले. दलित साहित्यातील लेखकांनी आपले प्रेरणा स्त्रोत डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर असल्याचे वेळोवेळी उल्लेखले असल्याचे श्री.खोरे यांनी सांगितले.
१९५७ मध्ये झालेल्या दलित साहित्य संमेलनामध्ये दलित साहित्याविषयी चर्चा मंथन करण्यात आले होते. या संमेलनानंतर मराठी साहित्यामध्ये दलित साहित्याची चर्चा सुरू झाली असल्याचे श्री.खोरे यांनी आपल्या व्याख्यानात अधोरेखित केले. गंगाधर पानतावने यांच्या ‘अस्मिता दर्श’ या नियतकालिकाच्या माध्यमातून अनेक नवोदित लेखक घडत गेले. यामध्ये सातत्याने लिहिणारे ज्येष्ठ लेखक प्रा. ई. सोनकांबळे यांचे ‘आठवणीचे पक्षी’ हे पहिले दलित आत्मकथन असल्याचे श्री.खोरे यांनी सांगितले. यानंतर या साहित्य प्रवाहाला वेग आला. यासोबतच कवितेच्या माध्यामातूनही कवी संवेदना लिहू लागल्या. यामध्ये प्रल्हाद चेंदवलकर, ज.वी. पवार, अर्जुन डांगळे, नामदेव ढसाळ हे प्रमुख होते. हे सर्व लेखणीतून बंडखोरीचा उद्गार साहित्यातून मांडत होते. हे वेगळेच लिखाण होते. समीक्षकांना दलित साहित्याला आणि लेखकांना डावलता येणार नाही, हे सिद्ध झाले, असेही श्री खोरे म्हणाले.
दया पवार यांच्या ‘बलुत’ या स्वकथनाने दलित साहित्यातील लेखकांना वेगळी ओळख मिळाली. दलितांचे दैंनदिन जगणे लोकांपर्यंत पोहोचले. माधव कोंडविलकर यांचे ‘मुक्काम पोस्ट देवाचे गोठणे’ हे आत्मकथनही गाजले. यानंतरच्या काळात लक्ष्मन माने यांचे ‘उपरा’, लक्ष्मन गायकवाड यांची ‘उचल्या’ या आत्मकथनातून भटक्या विमुक्त लोकांचे जगणे जगासमोर आले. याच काळात उत्तम बंडु तुपे यांचे ‘काटयावरची पोटं’, रूस्तम अचलखांब यांचे ‘गावकी’ , शांताबाई कांबळे यांचे ‘माझ्या जीवनाची काहाणी’ कुमुद पावडे यांचे ‘अंत:स्फोट’ हे आत्मकथन आले. मंगला केवळे ‘जगायचंय प्रत्येक सेकंद’ मलिका अमरशेख यांचे ‘मला उद्धवस्त व्हायचे आहे’ या स्त्री लेखिकांमुळे दलित महिलांच्या दुखाच्या छटा, जगण समोर आले. या सर्व लिखाणांमुळे दलित साहित्याची चर्चा भारतीय साहित्यामध्ये होऊ लागली, असल्याचे निरीक्षण श्री खोरेंनी या वेळी मांडले.
गावाकुसरामध्ये असणाऱ्या लोकांचे विषम स्थान सोबतच गावकुसाबाहेर राहणा-या लोकांचे जगण साहित्यातून येत होते. याच्या पलिकडे ज्यांना या श्रेणीतही स्थान नव्हते अशा वर्गाच्या अनुभवाचे कथन श्रवणकुमार लिंबाळे यांनी त्यांच्या ‘अक्करमाशी’त केले. कोलाटी समाजातील दुखांची कथा सांगणारे किशोर शांताबाई काळे यांचे ‘कोल्हाटयाचे पोर’ हे एक वेगळया धाटणीच आत्मकथन होत, असेही श्री खोरे म्हणाले.
श्री.खोरे यांनी यावेळी सांगितले की, त्यांनी जेव्हा लक्ष्मण माने, लक्ष्मण गायकवाड यांच्या मुलाखती घेतल्या त्यावेळी त्यांना जन्म कुठे झाला हे ही माहिती नसल्याचे कळत. बंडु तुपे यांच्याबाबतीतही हेच त्यामुळे जन्मापासून ज्यांची उपेक्षा झाली अशा सर्व उपेक्षित वर्गाचे दुख, दैन्य या आत्मकथनातून मराठीत मांडण्यात आले. त्यामुळे ख-या अर्थाने मराठी साहित्याला बळ मिळाले, असल्याचे ते म्हणाले.
दलित साहित्याने मराठी साहित्याला वळण दिल्याचे सांगुन श्री खोरे म्हणाले, दलित लेखकांनी तरूण वयातच आत्मचरित्रे लिहिली. पूर्वी असा प्रघात होता की, ज्येष्ठ नागरीक झाल्यावरच चरित्र लेखन होत असे मात्र हा पायंडा दलित लेखकांनी मोडला. दलित सनदी अधिकाऱ्यांनीही त्यांच्या वाटेला आलेले दु:ख, वेदना आत्मकथनाच्या माध्यमातून मांडलेत. रत्नाजी आगवने यांनी ‘माझी वाकर’ हे आत्मकथन लिहिले. ते खूप गाजलेही, असे श्री.खोरे यांनी व्याख्यानात सांगितले. पुढे गुजराती, हिंदी, तेलगू, तमीळ, मल्ल्याळी भाषेतूनही दलित लेखन साहित्य पुढे आले.
