धार्मिक स्थळांवरील वाढती गर्दी: मनशांतीचा शोध की मनस्तापाचा प्रवास?
भारत हा विविधतेने नटलेला आणि अध्यात्माची मोठी परंपरा असलेला देश आहे. आपल्याकडे कुठल्याही जाती, धर्म किंवा पंथात कुलदेवता आणि इष्ट देवतांना सर्वोच्च स्थान आहे. घरामध्ये लग्नकार्य असो वा इतर कोणतेही शुभ कार्य, ते सुरू करण्यापूर्वी किंवा पूर्ण झाल्यावर देवाचे दर्शन घेणे ही आपली हजारो वर्षांची परंपरा आहे. सांसारिक अडचणी, आजारपण, धनप्राप्ती, पुत्रप्राप्ती किंवा केवळ मनाच्या शांतीसाठी कोट्यवधी भाविक दरवर्षी वेगवेगळ्या तीर्थक्षेत्रांना भेटी देत असतात. पण आजच्या काळात एक गंभीर प्रश्न उपस्थित होतोय—धार्मिक स्थळांवर होणारी ही अफाट गर्दी आणि त्याचे बदललेले स्वरूप खरंच गरजेचे आहे का?
आस्थेचा बाजार आणि नियोजनशून्य कारभार
हल्ली धार्मिक क्षेत्रांचे रूपांतर मोठ्या प्रमाणावर ‘पर्यटनात’ झाले आहे आणि भाविकांची संख्या प्रचंड पटीने वाढत आहे. मात्र, त्या तुलनेत मंदिर प्रशासनाचा कारभार अत्यंत नियोजनशून्य असल्याचा अनुभव पावलोपावली येतो. तासोंतास रांगेत उभे राहिल्यानंतर जेव्हा भाविक मुख्य गाभाऱ्याजवळ पोहोचतो, तेव्हा मंदिरातील कर्मचाऱ्यांकडून होणारी अरेरावी, उद्धट भाषा आणि ढकलाढकली पाहून अंगाचा थरकाप उडतो. ज्या देवाच्या दर्शनासाठी माणूस शेकडो किलोमीटरवरून येतो, त्या देवाचे रूप डोळ्यात साठवण्यासाठी त्याला साधे पाच सेकंदही दिले जात नाहीत. जणू काही भाविक नसून एखादी वस्तू असल्यासारखे त्यांना बाहेर हाकलले जाते.
आर्थिक भुर्दंड आणि यातनांचा प्रवास
आजच्या महागाईच्या काळात एका सामान्य भाविकाला आपल्याच राज्यात एखाद्या मोठ्या धार्मिक स्थळाला भेट द्यायची असेल, तर किमान १,००० ते ५,००० रुपयांचा खर्च येतो. हेच जर परराज्यातील मंदिर असेल तर खर्च १०,००० ते अगदी १ लाखापर्यंत जातो. ‘चारधाम’ सारख्या पवित्र यात्रेसाठी तर लोक आयुष्याची पुंजी, म्हणजेच लाखो रुपये खर्च करतात. हे सगळे ते केवळ आणि केवळ ‘आस्थेपोटी’ करतात.
या प्रवासात होणारा शारीरिक त्रास, वाहतुकीची कोंडी, राहण्या-खाण्याची गैरसोय हे सगळे सोसून जेव्हा भाविक मंदिराबाहेर पडतो, तेव्हा त्याच्या मनात एकच विचार येतो—”इतका पैसा खर्च करून, एवढा त्रास सहन करून मी स्वतःला अपमानित करून घेण्यासाठी इथे आलो होतो का?” मनशांतीसाठी गेलेला माणूस शेवटी मनावर खोल जखम आणि यातना घेऊन घरी परततो.
’भक्ती’ की ‘दिखावा’?
पूर्वी देवदर्शन हे शांततेत, एकांतात आणि श्रद्धेने केले जायचे. आज तिथे सोशल मीडियावरील ‘रील्स’, ‘स्टेटस’ आणि व्ही.आय.पी. (VIP) संस्कृतीचा सुळसुळाट झाला आहे. पैशांच्या जोरावर मिळणारे व्ही.आय.पी. दर्शन हे खऱ्या आणि गरीब भाविकाच्या श्रद्धेचा अपमान करणारे आहे. देव कधीच सांगत नाही की माझ्या दर्शनासाठी स्वतःचा अपमान करून घ्या किंवा हजारो-लाखो रुपये खर्च करून गर्दीचा हिस्सा बना.
मंदिर प्रशासन आणि कर्मचाऱ्यांची जबाबदारी: ‘भाविकांच्या दानावरच तुमचा संसार’
मंदिर कमिटी, प्रशासन आणि ट्रस्टींनी आता या विषयावर गंभीरतेने आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. त्यांनी आपल्या अंतर्गत असलेल्या सेवेकरी, पुजारी, सुरक्षा रक्षक आणि कंत्राटी कर्मचाऱ्यांना शिस्त व शिष्टाचाराचे धडे दिले पाहिजेत. प्रशासनाने आपल्या कर्मचाऱ्यांना भाविकांशी प्रेमळ व आदराची भाषा वापरण्यासाठी प्रवृत्त केले पाहिजे.
एक कटू पण त्रिकालबाधित सत्य मंदिर प्रशासनाने लक्षात ठेवले पाहिजे की—मंदिरात येणार प्रत्येक व्यक्ती हा केवळ एक साधा भाविक नाही, तर तो या संपूर्ण व्यवस्थेचा ‘मालक’ आहे. भाविक श्रद्धेने जे दान पेटीत टाकतात, मंदिराच्या विविध सेवांचे शुल्क भरतात, त्याच पैशातून तिथल्या पुजाऱ्यांपासून ते सुरक्षारक्षकांपर्यंत सर्वांचे पगार होतात आणि त्यांचे संसार चालतात. ज्यांच्या पैशावर आपला उदरनिर्वाह चालतो, त्यांचाच अपमान करण्याचा अधिकार कर्मचाऱ्यांना कोणी दिला? हा कृतघ्नपणा थांबायलाच हवा.
शासनाची भूमिका: कठोर कायदे आणि उत्तरदायित्वाची गरज
केवळ मंदिर प्रशासनाला दोष देऊन चालणार नाही, तर शासनानेही या गंभीर बाबीकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. अनेक मोठ्या मंदिरांवर सरकारी नियंत्रण किंवा प्रशासकीय बोर्ड असतात. शासनाने कायद्यामध्ये आवश्यक ते बदल करून, मंदिर ट्रस्टी आणि नियुक्त अधिकाऱ्यांवर भाविकांच्या वाढत्या तक्रारींनुसार थेट कारवाईची तरतूद करायला हवी. जर एखाद्या मंदिरात भाविकांशी गैरवर्तन होत असेल, तर तिथल्या प्रशासकीय प्रमुखाला थेट जबाबدار धरून त्यांच्यावर दंडात्मक किंवा निलंबनाची कारवाई झाली पाहिजे, तरच या व्यवस्थेला वचक बसेल.
भाविकांसाठी नवा दृष्टिकोन: ‘मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा’
या सगळ्या मनस्तापातून मार्ग काढण्यासाठी भाविकांनीही आता आपली मानसिकता बदलण्याची वेळ आली आहे. “सेवा परमो धर्मः” आणि “मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा” हा आपल्या संस्कृतीचा मूळ गाभा आहे. हजारो-लाखो रुपये खर्च करून, रांगेत अपमान सोसून देवदर्शन घेण्यापेक्षा, ‘माणसात देव शोधण्याची’ प्रवृत्ती आपण वाढीस लावली पाहिजे.
आपल्या आजूबाजूला अनेक गरजू, गरीब, अनाथ मुले आणि वृद्ध व्यक्ती असतात. मंदिराच्या पेटीत लाखो रुपये अर्पण करण्याऐवजी, जर आपण आपल्या परिसरातील एखाद्या भुकेलेल्याला अन्न दिले, एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाचा खर्च उचलला, किंवा रुग्णाला उपचारासाठी मदत केली, तर त्यातून मिळणारा आनंद आणि मनशांती कोणत्याही मंदिरात मिळणाऱ्या शांतीपेक्षा नक्कीच मोठी असेल. तोच खऱ्या अर्थाने ईश्वराचा आशीर्वाद ठरेल.
गजानन गंगाधरराव बिडकर
मुख्य संपादक: साप्ताहिक महिमा खादीचा
तेलंगणा राज्यध्यक्ष: पुरोगामी पत्रकार संघ (भारत)
मोबाईल : ९८९०४७६५९५
E-mail mahimakhadicha@gmail.com